كتابخانه‌هاي‌ لكهنو

                    با ظهور اسلام‌ در شبه‌ جزيره‌ عربستان‌ و گسترش‌ سريع‌ آن‌ تحولي‌ جاودانه‌ در تاريخ‌بشريت‌ بوجود آمد. پيشرفت‌ سريع‌ اسلام‌ در نقاط‌ مختلف‌ جهان‌ بيشتر مرهون‌ معنويتهائي‌ بودكه‌ اسلام‌ در فرد فرد پيروانش‌ پديد آورد. اسلام‌ به‌ هر كجا راه‌ يافت‌ نشانه‌هاي‌ فراموش‌ نشدني‌ ازخود بجاي‌ گذاشت‌ و پديده‌هاي‌ معنوي‌ و ارزش‌ هاي‌ والاي‌ انساني‌ را عينيت‌ بخشيد. از جمله‌مناطقي‌ كه‌ اسلام‌ به‌ آساني‌ در آن‌ راه‌ يافت‌ و در فرهنگ‌ و تمدن‌ آن‌ تاثيري‌ عميق‌ گذاشت‌ شبه‌قاره‌ هند بود. هر چند اميران‌ و فرمانروايان‌ مسلمان‌ بصورت‌ فاتحين‌ به‌ سرزمين‌ هند وارد شدند،ليكن‌ جامعيت‌ اسلام‌ موجب‌ پذيرش‌ و استقبال‌ هنديها از اسلام‌ و مسلمين‌ گرديد و زمينه‌ اي‌بوجود آمد كه‌ اسلام‌ نه‌ تنها در سرزمين‌ هند پيشرفت‌ سريعي‌ پيدا كرد، بلكه‌ مسلمانان‌ حدودهشتصد سال‌ بر شبه‌ قاره‌ هند فرمانروائي‌ كردند و هند بصورت‌ يكي‌ از پايگاههاي‌ اسلام‌ و علوم‌و فنون‌ اسلامي‌ گرديد.

                    عشق‌ و علاقه‌ بعضي‌ از سلاطين‌ مسلمان‌ به‌ فرهنگ‌ و ادب‌ اسلامي‌ و احترام‌ ايشان‌ به‌علماء و دانشمندان‌ نشانگر اين‌ واقعيت‌ در طول‌ تاريخ‌ تمدّن‌ و فرهنگ‌ اسلامي‌ در هند است‌.فرمانروايان‌ مسلمان‌ با ساختن‌ بناهاي‌ عظيم‌ و تأسيس‌ مدارس‌ و تقدير از علماء و تشويق‌ طلّاب‌،فرهنگ‌ و تمدّن‌ اسلامي‌ را در سراسر هند بسط‌ دادند. چنانكه‌ در زمان‌ سلطنت‌ محمّد شاه‌ تغلق‌(725 هـ / 1325 م‌ - 752 هـ / 1351 م‌) تنها در دهلي‌ هزار مدرسه‌ كوچك‌ و بزرگ‌ براي‌ طالبان‌علم‌ وجود داشت‌ و در هر مدرسه‌ دهها طالب‌ علم‌ به‌ فراگيري‌ علوم‌ اسلامي‌ مشغول‌ بودند و دركنار اكثر مدارس‌ كتابخانه‌هائي‌ براي‌ استفاده‌ مدرسين‌ و طلّاب‌ بنا گرديده‌ بود. آثار فيروزشاه‌تغلق‌ در كنار حوض‌ خاص‌ در دهلي‌ تاكنون‌ وجود دارد.

                    در اين‌ ايام‌ فراگيري‌ علوم‌ و فنون‌ اسلامي‌ تنها منحصر به‌ مدارس‌ نبود بلكه‌ مساجد وخانقاهها نيز آموزشگاه‌ هاي‌ علوم‌ اسلامي‌ بودند و در كنار بيشتر مساجد و خانقاههاكتابخانه‌هاي‌ عمومي‌ وجود داشت‌. شيخ‌ عبد الحق‌ محدّث‌ دهلوي‌ (متوفي‌: 1052 هـ /3-1642 م‌) در اخبار الاخيار در شرح‌ حال‌ سراج‌ الدّين‌ مينويسد كه‌ وي‌ از شاگردان‌ مولاناركن‌الدّين‌ و عارف‌ بزرگ‌ خواجه‌ نظام‌ الدّين‌ اولياء (متوفي‌: 725 هـ / 1325 م‌) بود و از كتابخانه‌خواجه‌ كه‌ در جنب‌ خانقاه‌ وي‌ بود استفاده‌ نمود.

                    در ميان‌ حكومتهاي‌ اسلامي‌ هند، سلاطين‌ مغول‌ بيشتر به‌ فنون‌ و علوم‌ اسلامي‌ علاقه‌نشان‌ ميدادند. ظهيرالدّين‌ محمّد بابر (متوفي‌: 937 هـ / 1530 م‌) سر سلسله‌ شاهان‌ مغول‌ در هندخود مردي‌ صاحب‌ فضل‌ بود و شعر ميسرود. وي‌ كتابخانه‌اي‌ عظيم‌ در قصر خود برپا كرد وعلماء و هنرمندان‌ را از گوشه‌ و كنار براي‌ رونق‌ كتابخانه‌ دعوت‌ نمود. شدّت‌ ذوق‌ و علاقه‌ بابر به‌مطالعه‌ آنقدر بود كه‌ شبها پس‌ از فراغت‌ از امور سلطنتي‌ براي‌ مطالعه‌ به‌ كتابخانه‌ ميرفت‌ و تاپاسي‌ از شب‌ به‌ مطالعه‌ مشغول‌ بود و گاه‌ در همانجا استراحت‌ مينمود. وي‌ داراي‌ خطّي‌ خوش‌بود و ابتكاري‌ در خط‌ بوجود آورد كه‌ بنام‌ خط‌ بابري‌ شهرت‌ يافت‌. مورخين‌ شماره‌ كتب‌كتابخانه‌ بابر را 400،52 نسخه‌ ثبت‌ كرده‌اند.

                    در زمان‌ سلطنت‌ همايون‌ (937 هـ / 1530 م‌ - 963 هـ / 1556 م‌) فرزند بابر بعلّت‌ شوق‌شاه‌ به‌ علوم‌ ادبي‌ مجالس‌ بزرگ‌ علمي‌ و ادبي‌ در گوشه‌ و كنار و در حضور همايون‌ برپا ميگرديد.وي‌ از هفت‌ تالاري‌ كه‌ بنام‌ هفت‌ ستاره‌ بزرگ‌ براي‌ پذيرائي‌ مهمانانش‌ بنا كرده‌ بود، دو هال‌(سالن‌) بنامهاي‌ زهره‌ و مشتري‌ را براي‌ ملاقات‌ با علماء، دانشمندان‌ و هنرمندان‌ اختصاص‌ داده‌بود. سيّد علي‌ ترك‌ ملقّب‌ به‌ اميرالبحر در سفرنامه‌ خود ياد و خاطره‌ آن‌ مجالس‌ را گرامي‌ داشته‌است‌. همايون‌ اكثر اوقات‌ فراغت‌ را در كتابخانه‌ شخصي‌ خود در پرانا قلعه‌ (قلعه‌ كهنه‌) به‌ مطالعه‌ميگذارند. در 17 ربيع‌ الاوّل‌ سال‌ 963 هـ هنگامي‌ كه‌ همايون‌ براي‌ اداي‌ فريضه‌ مغرب‌ ازكتابخانه‌ خارج‌ ميشد از پله‌ ها بزير افتاد. همان‌ باعث‌ مرك‌ وي‌ شد. عمارت‌ كتابخانه‌ وي‌ تاكنون‌در قلعة‌ كهنه‌ موجود است‌.

                    نمايانترين‌ دور رشد فرهنگ‌ و تمدّن‌ اسلامي‌ در هند در زمان‌ جلال‌ الدّين‌ محمّد اكبر(963 هـ / 1566 م‌ - 1014 هـ / 1605 م‌) پسر و جانشين‌ همايون‌ بود. وي‌ هر چند خود درزمينه‌ معارف‌ و فنون‌ اسلامي‌ در مرتبه‌ پدرانش‌ نبود ليكن‌ عشق‌ و علاقه‌ اي‌ وافر به‌ علوم‌ و فنون‌مختلف‌ داشت‌. همچنين‌ وجود بزرگاني‌ چون‌ ابوالفضل‌ بن‌ مبارك‌ (متوفي‌: 1011 هـ / 1602 م‌)و برادرش‌ فيضي‌ (متوفي‌: 1004 هـ / 1595 م‌) و ملّا فتح‌ الله شيرازي‌ (متوفي‌: 997 هـ 9-1588م‌)، قاضي‌ نورالله شوشتري‌ (متوفي‌: 956 هـ / 1019 م‌)، ابوالفتح‌ گيلاني‌ (متوفي‌: 997 هـ / 1589 م‌)، حكيم‌ همام‌ (متوفي‌: 1004 هـ / 1595 م‌) و عبد الرحيم‌ خانخانان‌ (متوفي‌: 1036 هـ/ 1627 م‌) در دربار وي‌ زمينه‌ را براي‌ توسعه‌ فرهنگ‌ و هنر اسلامي‌ بيش‌ از هر زمان‌ بوجود آورد.اكبر نه‌ تنها كتابخانه‌ اسلافش‌ را وسعت‌ داد بلكه‌ با كارداني‌ و تشويق‌ وي‌ كتابخانه‌ هاي‌ زيادي‌توسط‌ وزيران‌ و درباريان‌ تأسيس‌ گرديد. عبدالرّحيم‌ خانخانان‌ كتابخانه‌ بزرگ‌ تأسيس‌ كرد و ازسراسر جهان‌ اسلام‌ علما، هنرمندان‌، خطّاطان‌ و نقّاشان‌ را براي‌ همكاري‌ و رونق‌ كتابخانه‌ دعوت‌نمود، بهبود ميرزا خطّاط‌ و برادرش‌ مير علي‌ خوشنويس‌ و شجاع‌ شيرازي‌ استاد خط‌ّ ثلث‌ و نسخ‌،ملّا عبدالرّحيم‌ هروي‌ ملقّب‌ به‌ عنبرين‌ قلم‌ و محمد حسين‌ خطّاط‌ هر كدام‌ مدّتي‌ در كتابخانه‌خانخانان‌ خدمت‌ كردند. از ميان‌ استادان‌ مصوّر و شبيه‌ ساز دو برادر بنامهاي‌ ميان‌ نديم‌ و ميان‌فهيم‌ بودند، كه‌ بيشتر كتابها بوسيله‌ اين‌ دو تن‌ تزيين‌ ميگرديد. در جلد سازي‌ محمّد امين‌خراساني‌ عنوان‌ سرپرست‌ را داشت‌ و گروهي‌ با وي‌ همكاري‌ ميكردند. محمّد امين‌ از مشهد به‌هند مهاجرت‌ كرده‌ و مدّتها در خدمت‌ كتابخانه‌ بود و ماهانه‌ براي‌ وي‌ 400 روپيه‌ وظيفه‌ مقرّرگرديده‌ بود.

                    سليمه‌ سلطانه‌ خواهر زاده‌ همايون‌ از بطن‌ گلرخ‌ بيگم‌ شاعره‌ مشهور كتابخانه‌ اي‌ داشت‌ كه‌اكثر نسخ‌ آن‌ از نوادر بود. همچنين‌ از كتابخانه‌ هاي‌ مهم‌ ديگر اين‌ دوره‌ كتابخانه‌ منعم‌ خان‌سپهسالار در جونپور، نورجهان‌ بيگم‌ در دهلي‌ و كتابخانه‌ فيضي‌ در فتح‌پور سيكري‌ (اكبرآباد) راميتوان‌ نام‌ برد. در كتابخانه‌ فيضي‌ علاوه‌ بر تأليفاتش‌ كه‌ حدود صدوده‌ جلد بود 600،4 نسخه‌نادر نگهداري‌ ميشد. نواب‌ نورالنساء بيگم‌ آنقدر شيفته‌ كتاب‌ بود كه‌ ديوان‌ كامران‌ را بقيمت‌ سه‌مهر طلا خريداري‌ كرد. اين‌ نسخه‌ تاكنون‌ در كتابخانه‌ خدابخش‌ پتنا موجود است‌ و بر صفحه‌اوّل‌ آن‌ اين‌ عبارت‌ درج‌ گرديده‌: "سه‌ مهر طلا قيمت‌ اين‌ خزانه‌ است‌" نواب‌ نورالنساء بيگم‌.

                    در زمان‌ حكومت‌ پادشاهان‌ پس‌ از اكبر چون‌ جهانگير (1014 هـ / 1605م‌ - 1037 هـ /1627 م‌)، شاهجهان‌ (1037 هـ / 1627م‌ - 1068 هـ / 1658م‌) و اورنگزيب‌ (1068 هـ /1658م‌ - 1118 هـ / 1708م‌) نيز كتابخانه‌ هاي‌ عمومي‌ و خصوصي‌ تأسيس‌ گرديد. جهانگير درسفرها كتابخانة‌ شخصيش‌ را با خود حمل‌ ميكرد. وي‌ در سفرش‌ به‌ گجرات‌ هنگام‌ ملاقات‌ باعلما و دانشمندان‌ به‌ آنان‌ كتاب‌ هديه‌ كرد. در زمان‌ حكومت‌ شاهجهان‌ يك‌ سياح‌ آلماني‌ بنام‌جان‌ البرت‌ كه‌ در سال‌ 1638م‌ به‌ هند سفر كرده‌ در سفرنامه‌ خود مينويسد كه‌ از كتابخانة‌جهانگير ديدن‌ كرده‌ و در آن‌ زمان‌ 000،24 نسخه‌ از بهترين‌ نسخ‌ با زيبا ترين‌ جلد در آن‌ كتابخانه‌را ديده‌ است‌. شاهزاده‌ دارا شكوه‌ (كشته‌ بسال‌ 1069 هـ / 1659م‌) فرزند عالم‌ و عارف‌شاهجهان‌ كه‌ داراي‌ تأليفات‌ ارزنده‌ در عرفان‌ اسلامي‌ است‌، كتابخانه‌ اي‌ بزرگ‌ در دهلي‌ تأسيس‌نمود كه‌ بناي‌ آن‌ تاكنون‌ در ناحيه‌ كشميري‌ گيت‌ (دروازه‌ كشمير) در دهلي‌ ديدني‌ است‌.

                    در زمان‌ سلطنت‌ اورنگزيب‌ بعلّت‌ تعصب‌ شاه‌ به‌ مسائل‌ مذهبي‌ زمينه‌هاي‌ فقه‌ و تفسير وحديث‌ رشد بيشتري‌ داشت‌. اورنگزيب‌ شب‌ ها پس‌ از نافله‌ شب‌، يا قرآن‌ قرائت‌ ميكرد و يا بخط‌خود قرآن‌ كتابت‌ مينمود و هنگام‌ مرگش‌ وصيت‌ نمود كه‌ از مبلغ‌ چهار صد و پنج‌ روپيه‌ اي‌ كه‌ ازفروش‌ نسخ‌ قرآني‌ كه‌ بخط‌ وي‌ بوده‌ برايش‌ كفن‌ تهيه‌ نمايند. اورنگزيب‌ مدّتي‌ نزد سيّد علي‌تبريزي‌ كتابدار كتابخانة‌ سلطنتي‌ فن‌ كتابداري‌ را آموخت‌.

                    دختر اورنگزيب‌ زيب‌ النساء (متوفي‌: 1114 هـ / 1702م‌) گويا شاعره‌ اي‌ خوش‌ ذوق‌بوده‌ و شعر ميسروده‌ است‌ و كتابخانه‌ شخصي‌ وي‌ داراي‌ كتب‌ متعدد در زمينه‌ هاي‌ ادبي‌ واخلاقي‌ بود و بامر وي‌ كتابهاي‌ زيادي‌ در زمينه‌ معارف‌ اسلامي‌ تأليف‌ و ترجمه‌ گرديد از جمله‌اين‌ كتابها، تفسير كبير ابوالفتوح‌ است‌ كه‌ ملّا صفي‌ الدّين‌ آنرا بفارسي‌ ترجمه‌ كرد و زيب‌التفاسيرنام‌ نهاد همچنين‌ كتاب‌ انيس‌ الحجّاج‌ بامر وي‌ تأليف‌ گرديد. پس‌ از وفات‌ اورنگزيب‌ دستگاه‌حكومت‌ مغول‌ بعلّت‌ اختلاف‌ بين‌ فرزندانش‌ روبه‌ ضعف‌ نهاد از ميان‌ پادشاهان‌ اين‌ سلسله‌ پس‌ ازمرگ‌ اورنگزيب‌، بهادر شاه‌، محمّد شاه‌ (1131 هـ / 1719 م‌ - 1161 هـ / 1720م‌) و شاه‌ عالم‌ثاني‌ ذوق‌ و شوق‌ علمي‌ و ادبي‌ داشتند.

                    همزمان‌ با ضعف‌ حكومت‌ مغولها در دهلي‌ بسال‌ 1234 هجري‌ سعادت‌ خان‌ برهان‌الملك‌پس‌ از رفع‌ غائله‌ ايالت‌ اوده‌ به‌ فرمانداري‌ اين‌ منطقه‌ منسوب‌ گرديد. وي‌ شهر فيض‌ آباد را بعنوان‌مركز فرمانداري‌ خود قرار داد. برهان‌ الملك‌ مردي‌ علم‌ دوست‌ از نژاد ايراني‌ و از سادات‌ نيشابوربود. اقتدار سعادت‌ خان‌ برهان‌ الملك‌ و ضعف‌ دولت‌ مركزي‌ باعث‌ گرديد كه‌ ايالت‌ اوده‌ بصورت‌يك‌ منطقه‌ خود مختار در آيد. با تأسيس‌ حكومت‌ اوده‌ و خاموش‌ شدن‌ چراغ‌ علم‌ و دانش‌ دردهلي‌ ايالت‌ اوده‌ مركز علما، دانشمندان‌ و مهد علوم‌ و فنون‌ اسلامي‌ گرديد. در زمان‌ آصف‌ الدّوله‌سوّمين‌ نسل‌ از اولاد برهان‌ الملك‌ لكهنو بعنوان‌ پايتخت‌ اوده‌ برگزيده‌ شد. آصف‌الدّوله‌ مردي‌عالم‌ و علم‌ دوست‌ بود. وي‌ داراي‌ طبعي‌ ظريف‌ بود و به‌ شعر و ادب‌ فارسي‌ عشق‌ ميور زيد وبفارسي‌ شعر ميسرود ديوان‌ اشعارش‌ تاكنون‌ دوباره‌ در هند بچاپ‌ رسيده‌ است‌. در زمان‌حكومت‌ آصف‌ الدّوله‌ دهها مدرسه‌ و كتابخانه‌ در سراسر ايالت‌ اوده‌ تأسيس‌ گرديد و علما ودانشمندان‌ از سراسر هند و جهان‌ اسلام‌ به‌ اين‌ منطقه‌ رو آوردند. سيّد عبداللطيف‌ بن‌ ابي‌ طالب‌بن‌ نورالدّين‌ بن‌ نعمت‌ الله الحسيني‌ الموسوي‌ التستري‌ كه‌ در سال‌ 1211 هـ به‌ لكهنو سفر كرده‌درباره‌ خدمات‌ آصف‌ الدّوله‌ در سفرنامه‌اش‌ چنين‌ مينويسد: سه‌ لك‌ كتب‌ منتخب‌ خوش‌ خط‌پاكيزه‌ كه‌ بر هر صد مجلّد يك‌ كس‌ گماشته‌ بود در كتابخانة‌ او ديدم‌ و اكثر را برفاقت‌ خان‌ بتدريج‌سير كردم‌ از اقسام‌ فنون‌ و اصناف‌ علوم‌ عربي‌ و فارسي‌ و انگريزي‌ نظم‌ و نثر، تاريخ‌ و ديوان‌ درآنها بود و قطعات‌ زيبا بقلم‌ خوش‌ نويسان‌ اوّلين‌ و آخرين‌ و تصاوير مصوّران‌ ايران‌ و هند و روم‌ وفرنگ‌ آنقدر داشت‌ كه‌ بعمري‌ از ديدن‌ آنها فراغ‌ حاصل‌ نمي‌ شد. مجلّدات‌ بسياري‌ از كتب‌ علمي‌به‌ نظر در آمدند چون‌ شرايع‌ و مدارك‌ و مسالك‌ و مفاتيح‌ و كشكول‌ و بعض‌ مجلّدات‌ بحار الانواركه‌ همه‌ بخط‌ مؤلفين‌ بودند از كسي‌ كه‌ كتابخانه‌ در تحويل‌ او بود شنيدم‌ كه‌ هفتصد مجلّد كتب‌علمي‌ اند كه‌ بخط‌ مصنّفين‌ اند و از كتابخانه‌ سلاطين‌ تيموريه‌ بعد از تخريب‌ سلطنت‌ بدست‌ اوافتاده‌ اند و الحق‌ آنهمه‌ خزائن‌ و دفائن‌ و اسباب‌ طلا و جواهري‌ كه‌ داشت‌ معامله‌ با عشر عشيركتابخانه‌ او نمي‌ كردند.

كتابخانه‌ هاي‌ سلطنتي‌ اوده‌

                    از ميان‌ پادشاهان‌ اوده‌ واجد عليشاه‌ (1263 هـ / 1847م‌ - 1271 هـ / 1856م‌) استعدادو شوق‌ بيشتري‌ به‌ مباحث‌ علمي‌ و ادبي‌ داشت‌. تعداد تأليفاتش‌ از نثر و نظم‌ به‌ چهل‌ و شش‌كتاب‌ و رساله‌ ميرسد. كتابخانه‌ سلطنتي‌ در عهد وي‌ داراي‌ 200 هزار جلد كتاب‌ در زمينه‌ هاي‌گوناگون‌ فرهنگ‌ و معارف‌ اسلامي‌ بود. وي‌ در اوّلين‌ سال‌ حكومت‌ خود دستور داد تا فهرستي‌ ازكليه‌ كتابهاي‌ مورد نياز كتابخانه‌ سلطنتي‌ تهيه‌ گردد و پس‌ از تهيه‌ ليست‌ كتب‌، فرماني‌ بشرح‌ ذيل‌صادر نمود: از كتب‌ فهرست‌ مفصله‌ ذيل‌ هر نسخه‌ كه‌ لغايت‌ بيست‌ و چهارم‌ اين‌ ماه‌ (ذيقعده‌) روزپنج‌ شنبه‌ سنه‌ 1263 هجري‌ نزد محمّد حسين‌ مهتمم‌ مطبع‌ سلطاني‌ در تكيه‌ شاه‌ فصيح‌ برمكانش‌ برسد همان‌ وقت‌ بشرط‌ پسند قيمتش‌ خاطر خواه‌ بايع‌ داده‌ شود. بدنبال‌ فرمان‌ واجدعليشاه‌ مبني‌ بر خريد كتب‌، شعرا قطعه‌ هائي‌ سرودند كه‌ از جمله‌ آنها قطعه‌ اي‌ بود كه‌ كرامت‌ علي‌متخلص‌ به‌ اظهر در ماده‌ تاريخ‌ اين‌ فرمان‌ سرود: پيش‌ هر صاحب‌ معلّلي‌' شأن‌. سير هر نسخه‌فرحت‌ انگيز است‌. در سن‌ عيسوي‌ بخوان‌ اظهر. اشتهار كتب‌ دل‌ آويزاست‌ (1848م‌). با صدوراين‌ فرمان‌ صدها نسخه‌ ديگر به‌ مجموعه‌ كتابهاي‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ افزوده‌ گرديد. پس‌ از تسلط‌انگليس‌ ها بر ايالت‌ اوده‌ و تبعيد واجد عليشاه‌ آخرين‌ فرمانرواي‌ اوده‌ به‌ كلكته‌ كتابخانه‌ ها نيزچون‌ ديگر وسائل‌ به‌ يغما رفت‌. مسيح‌ الدّين‌ خان‌ كاكوري‌ كه‌ همراه‌ مادر و برادر واجد عليشاه‌براي‌ اعاده‌ حق‌ حكومت‌ به‌ واجد عليشاه‌ در لندن‌ بسر ميبرد، دربارة‌ مظالمي‌ كه‌ عمال‌ انگليسي‌بر پادشاهان‌ اوده‌ روا داشتند كتابي‌ بچاپ‌ رسانيد وي‌ از جمله‌ نكاتي‌ كه‌ بآن‌ اشاره‌ كرد مسئله‌كتابخانه‌ سلطنتي‌ بود كه‌ فرماندهان‌ انگليسي‌ تعداد زيادي‌ از كتابها را با خود بردند و بسياري‌ ازكتابها بعلّت‌ عدم‌ توجه‌ مقامات‌ مذكور تلف‌ گرديد. از نامه‌اي‌ كه‌ حسام‌ الدّوله‌ وكيل‌ امور سلطنتي‌پس‌ از تبعيد واجد عليشاه‌ به‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌ در لكهنؤ نوشته‌ است‌ سر نوشت‌كتابخانه‌ و عناد سر مداران‌ انگليسي‌ نسبت‌ به‌ مراكز اسلامي‌ معلوم‌ ميگردد. حسام‌ الدّوله‌ در نامه‌مورخ‌ 14 اوت‌ 1856 ميلادي‌ به‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليسي‌ در لكهنؤ نوشت‌ كه‌ صحت‌ الدّوله‌ امروزبمن‌ اطلاع‌ داد كه‌ كاپيتان‌ فليچر بر حسب‌ حكم‌ شما به‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ در فرح‌ بخش‌ منزل‌رجوع‌ كرده‌ و ميخواسته‌ است‌ كه‌ كتابها را به‌ محل‌ّ اقامت‌ جنرال‌ مارتين‌ انتقال‌ دهد. باطلاع‌ميرساند كه‌ چون‌ اين‌ كتابها متعلق‌ به‌ دولت‌ اعليحضرت‌ پادشاه‌ اوده‌ ميباشد من‌ در اين‌ امرنميتوانم‌ از پيش‌ خود نظري‌ داشته‌ باشم‌. اما چون‌ ميان‌ دو دولت‌ كمپاني‌ هند شرقي‌ و دولت‌ ابدقرين‌ اوده‌ دوستي‌ و تفاهم‌ وجود دارد لذا مانع‌ از مطالعه‌ و بازديد كتابخانه‌ براي‌ شما نخواهيم‌بود. چون‌ نامة‌ حسام‌ الدّوله‌ به‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌ در لكهنو رسيد خشمگين‌ شد و درنوزدهم‌ همان‌ ماه‌ نامه‌ اي‌ در جواب‌ نامه‌ حسام‌ الدّوله‌ بدين‌ مضمون‌ براي‌ وي‌ فرستاده‌ شد. درمورد تمرّد از حكم‌ فرستاده‌ ما و عدم‌ تحويل‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ به‌ مأمورين‌ و انتقال‌ كتابها به‌محل‌ّ اقامت‌ مارتين‌، مقام‌ فرماندهي‌ از تو خشمگين‌ گشته‌ و اين‌ پيغامت‌ براي‌ يك‌ افسر عاليرتبه‌بسيار نامناسب‌ بوده‌ و تو منزلت‌ و مقام‌ خود را نگاه‌ نداشتي‌ و ما در آينده‌ به‌ تو اجازه‌ نخواهيم‌داد تا در امور سياسي‌ دخالت‌ كني‌، در مورد اعتماد شاه‌ اوده‌ بتو و مشاورت‌ با شما در كارهاي‌خود امري‌ است‌ شخصي‌، اما از اين‌ پس‌ حق‌ دخالت‌ در امور عامه‌ را نخواهي‌ داشت‌ و نبايد ازاوامر افسران‌ انگليسي‌ سرپيچي‌ كني‌ و بخاطر داشته‌ باش‌ كه‌ تو نيز يكي‌ از خدمتگزاران‌ كمپاني‌هند شرقي‌ ميباشي‌. بهرحال‌ با ارسال‌ يكي‌ دو نامه‌ ديگر از طرف‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌به‌ متصدي‌ كتابخانه‌ مبني‌ بر اينكه‌ كتابها بعلّت‌ عدم‌ رعايت‌ و نبودن‌ امكانات‌ جهت‌ تحفظ‌ آنها ازطرف‌ پادشاه‌ تبعيدي‌ اوده‌ در معرض‌ تلف‌ ميباشد. مدير كتابخانه‌ مجبور به‌ تحويل‌ كليه‌ كتابهاگرديد. پس‌ از انتقال‌ كتابها به‌ محل‌ّ اقامت‌ مارتين‌ سر نوشت‌ آنها را از كتاب‌ قيصر التواريخ‌ نقل‌ميكنيم‌: پس‌ از تبعيد واجد عليشاه‌ به‌ كلكته‌ يكروز فرمانده‌ جديد نظامي‌ انگليس‌ در لكهنو ازكتابخانه‌ سلطنتي‌ ديدن‌ كرد، كتابها بدون‌ نظم‌ و ترتيب‌ روي‌ زمين‌ ريخته‌ شده‌ بود، فرمانده‌ علّت‌آنرا از مسؤل‌ كتابخانه‌ سوال‌ كرد. مفتاح‌ الدّوله‌ در پاسخ‌ گفت‌ ميجر مارينگي‌ (يكي‌ از افسران‌انگليس‌) يك‌ روز دستور داد تا تمام‌ كتابها را از قفسه‌ ها بيرون‌ بريزيد سپس‌ دستور داد كه‌مأمورين‌ كتابخانه‌، كتابها را بترتيب‌ گذشته‌ در جاهاي‌ خود قرار دهند بوي‌ گفته‌ شد كه‌ كتابخانه‌در طول‌ چندين‌ سال‌ و با صرف‌ هزاران‌ روپيه‌ تنظيم‌ و ترتيب‌ گرديده‌ بود و ترتيب‌ دوباره‌ آنها باوضع‌ فعلي‌ امكان‌ پذير نيست‌ اين‌ عمل‌ آنقدر براي‌ يك‌ فرمانده‌ انگليسي‌ بي‌ اهميت‌ بود كه‌ با بي‌اعتنائي‌ گفت‌ كارينگي‌ نبايد تا اين‌ اندازه‌ عناد ميورزيد! منشي‌ ظهيرالدّين‌ در شرح‌ حال‌ خودمينويسد كه‌ من‌ براي‌ يك‌ امر تحقيقي‌ در زمان‌ تبعيد شاه‌ نامه‌ اي‌ بوي‌ نوشتم‌ و تقاضاي‌ كتابي‌ رااز كتابخانه‌ سلطنتي‌ نمودم‌ واجد عليشاه‌ در پاسخ‌ نامه‌ من‌ چنين‌ نوشت‌: تأليفات‌ و تصنيفات‌عمده‌ را سيل‌ غارت‌ ياغيان‌ همچو خس‌ و خاشاك‌ در امواج‌ تاراج‌ چنان‌ غرق‌ ساخته‌ كه‌ اثر حرفي‌از آنها باقي‌ نيست‌.

سر نوشت‌ كتابخانه‌هاي‌ لكهنو

                    با تسلط‌ كامل‌ انگليس‌ها بر ايالت‌ اوده‌ و قتل‌ و غارت‌ مردم‌ بيگناه‌ شهرها كه‌ انگليس‌ها آنراايام‌ غدر ناميدند كتابخانه‌ ها نيز چون‌ ديگر اموال‌ دستخوش‌ حوادث‌ گرديد. با بر كناري‌ مسؤلان‌و مديران‌ كتابخانه‌ها و روي‌ كار آمدن‌ افراد نالايق‌ موجبات‌ بي‌ نظمي‌ در كتابخانه‌ ها فراهم‌ آمد وتعداد زيادي‌ از كتب‌ بعلّت‌ بي‌ توجهي‌، فقر و يا اغراض‌ ددمنشانه‌ عمال‌ انگليس‌ با علوم‌ اسلامي‌تلف‌ گرديد. اشپرينگر شرق‌ شناس‌ و فهرست‌ نگار نسخه‌ هاي‌ خطّي‌ كتابخانه‌ هاي‌ شاهان‌ اوده‌ درسفرنامه‌ خود مينويسد كه‌ مدير كتابخانه‌ شاهي‌ تعدادي‌ از كتابهاي‌ نفيس‌ و كمياب‌ را به‌ قيمت‌يازده‌ هزار روپيه‌ فروخت‌ و هزينه‌ عروسي‌ دخترش‌ را از اين‌ راه‌ تأمين‌ كرد. همچنين‌ كتابهاي‌ نادرو نفيسي‌ كه‌ در معرض‌ ديد انگليس‌ ها بود انتخاب‌ و به‌ انگلستان‌ ارسال‌ گرديد و باقيمانده‌كتابهاي‌ نفيس‌ تا سال‌ 1857م‌ از هند خارج‌ گرديد، امّا آنچه‌ از دستبرد حوادث‌ ايام‌ و يغماگري‌انگليس‌ ها باقي‌ ماند كتابخانه‌ هاي‌ شخصيتهاي‌ علمي‌ و بزرگاني‌ بود كه‌ با انگليس‌ و سلطه‌ آنان‌بر هند مخالف‌ بودند و در ايامي‌ كه‌ باقيمانده‌ كتابهاي‌ كتابخانه‌ هاي‌ سلاطين‌ كيلوئي‌ در كنارمعابر بفروش‌ ميرسيد، بافروش‌ وسائل‌ زندگي‌ خود حتي‌ زيور آلات‌ زنانه‌ بسياري‌ از كتب‌ را ازخطر نابودي‌ نجات‌ دادند. من‌ تعداد زيادي‌ از نسخ‌ خطّي‌ را در كتابخانه‌ هاي‌ علما و بزرگان‌لكهنؤ ديدم‌ كه‌ مهر شاهان‌ اوده‌، امجد عليشاه‌، واجد عليشاه‌ و شاهزاده‌ سليمان‌ شكوه‌ بر آنهاثبت‌ گرديده‌ و در صفحه‌ اوّل‌ آنها نوشته‌ شده‌: "از نيلام‌ خريده‌ شد" و در ذيل‌ آن‌ قيمت‌ و نام‌خريدار آمده‌ است‌. در پي‌ خروج‌ انگليس‌ ها از هند و استقلال‌ اين‌ كشور و تأسيس‌ كشوري‌جديد بنام‌ پاكستان‌ تعداد قابل‌ ملاحظه‌ اي‌ از مسلمانان‌ به‌ كشور نو بنياد پاكستان‌ مهاجرت‌كردند. از اين‌ پس‌ مدارس‌ علوم‌ اسلامي‌ و كتابخانه‌هائي‌ كه‌ محل‌ بحث‌ علمي‌ و مسائل‌ اسلامي‌بودند رونق‌ خود را از دست‌ دادند. بدينگونه‌ تعداد زيادي‌ از كتابخانه‌ هائي‌ كه‌ از دستبرد انگليس‌ها محفوظ‌ مانده‌ بود اينبار توسط‌ خود مسلمانان‌ به‌ قيمت‌ هاي‌ ناچيزي‌ فروخته‌ شد و بازاردلالهاي‌ كتب‌ خطّي‌ از كشورهاي‌ مختلف‌ رونق‌ گرفت‌. همچنين‌ تعداد بي‌ شماري‌ از كتابها تلف‌ وطعمه‌ موريانه‌ گرديد. اما پس‌ از آنهمه‌ حوادث‌ كه‌ بر ميراث‌ فرهنگ‌ اسلامي‌ در هند وارد گرديد.هنوز در كتابخانه‌ هاي‌ بزرگ‌ و كوچك‌ اين‌ كشور پهناور هزاران‌ نسخه‌ خطّي‌ وجود دارد كه‌ درميان‌آنها صدها نسخه‌ بخط‌ مصنّفين‌ و مؤلّفين‌ بزرگ‌ بچشم‌ ميخورد. هنگاميكه‌ علامه‌ فقيد شيخ‌عبدالحسين‌ اميني‌ (متوفي‌: 1290 هـ / 1870 م‌) براي‌ چهار ماه‌ از كتابخانه‌ هاي‌ هند ديدن‌ كردچنان‌ مشغول‌ مطالعه‌ كتب‌ بود كه‌ هنگام‌ باز گشت‌ به‌ نجف‌ اشرف‌ طالب‌ علمي‌ درباره‌ آب‌ و هواي‌گرم‌ و سوزان‌ هند از ايشان‌ سوال‌ كرد. ايشان‌ فرمودند من‌ در اين‌ مدّت‌ توجهي‌ به‌ آب̴