بسم
الله الرحمن
الرحيم
ارتباط
نزديك هنديان
با ايرانيان
و مهاجرت انديشمندان
و هنرمندانموجب
بروز تحوّلات
و تغييرات سياسي
و فرهنگي بسياري
در دو كشور گرديد.تأثير
اين آميزش
فرهنگي در ساية
گسترة اسلام
تحوّلات جديدي
را در زمينههايمختلف،
بخصوص مسائل
فرهنگي و اجتماعي
هند، به همراه
داشت. بسياري
ازلهجههاي
هند و آريايي
ميانه، در قالب
زبانهاي نوين
شكوفا شد و سبكهاي
نوينادبي
از دو عنصر هندي
و ايراني پديدار
گرديد. تأثيرات
عميق در تفكّر
و انديشههايديني
و فلسفي به
وجود آمد. معماري،
نقاشي، موسيقي
و هنر خطّاطي
تحت تأثير دوفرهنگ،
با چهرة زيباتري
در صحنه ظاهر
شد و نقطة اوج
پيوستگي دو
فرهنگايراني
و هندي با ظهور
علما، دانشمندان،
اديبان، شاعران،
هنرمندان و
صنعتگرانمسلمان
در طول چند قرن
چنان تبلور
يافت كه ساختار
اجتماعي هند
را كه تركيبيبينظير
از اقوام و نژادها،
اديان و فرهنگهاي
گوناگون است
را متحوّل و
دگرگونساخت.
قرن
يازدهم هجري
نمايانگر اوج
جلال و شكوه
و منتها درجة
درخشندگيدو
فرهنگ مشترك
ايران و هند
به شمار ميآيد.
با آغاز قرن
دوازدهم هجري
ساختارحكومت
امپراطوري
بزرگ اسلامي
در هند فرو ريخت
و با گذشت زمان،
زوال وانحطاط
آن نمايان
گرديد. اين ضعف
در ايّامي چهرة
جدّي به خود
گرفت كه در
اروپارنسانس
فرهنگي شكل
ميگرفت و جنبشهاي
علمي در غرب
منجّر به متحوّل
شدنافكار اروپائيان
و اكتشافات
و اختراعات
متعدّد ميگرديد
و چشم طمع استعمارگران
مغروري چون
پرتغاليها و
انگليسها به
سرزمين رؤيايي
هند دوخته شده
بود.حملات استعمارگران
به گونههاي
مختلف راه
را براي استقرار
و تشكيل حكومتاستعماري
و استثمار سرزمين
هند فراهم آورد.
در اين راه
انگليسها موفقّيتبيشتري
از ديگر رقيبان
خود به دست
آوردند و براي
اوّلين بار،
هند ضميمة سياسيو
اقتصادي كشوري
ديگر شد.
فاتحين
بيگانه كه
براي دست يافتن
به منابع سرشار
و ذخائر غني
و سرشارهند ميكوشيدند
نه تنها امنيّت
و آرامش را از
مردم اين سرزمين
گرفتند، بلكه
لطمةجبران
ناپذيري به
فرهنگ غني
و چندين هزار
سالة هند وارد
آوردند. هرچند
دورانسلطه
انگليسها بر
هند چندان دوام
نيافت و باقيام
تودههاي ستم
ديده و زجر كشيدههند
استقلال دوباره
يافت امّا آثار
شوم استعمار
و استثمار همچنان
در بخشهايمختلف
هند باقي ماند.
در اين ميان
مسلمانان كه
متحمل ضربات
سهمگينتر ازديگران
اقوام و مذاهب
گرديده بودند
نتوانستند موقعيت
حقيقي خود را
در جامعهاستقلال
يافته باز يابند
و اين امر باعث
گرديد كه به
مرور ايام بسياري
از آثار علمي
وفرهنگي مسلمانان
در هند دستخوش
حوادث گوناگون
گردد.
تاريخچه:
پيروزي
انقلاب اسلامي
در ايران، سرآغاز
تحوّلي نوين
در تحكيم روابطعلمي
و فرهنگي ايران
با ساير ملل
جهان گرديد.
در اين ميان
با توجه به
سوابقديرينة
دو ملت ايران
و هند زمينه
رشد همكاريهاي
بيشتري فراهم
آمد. در سالهاياخير
به امر مقام
معظم رهبري
كارشناسائي
منابع مشترك
علمي و فرهنگي
ايران وهند
آغاز گرديد. تا
ضمن معرفي
منابع اصيل
و ناشناختهاي
كه در بسياري
ازكتابخانههاي
هند وجود دارد
و تاكنون در
دسترس ارباب
تحقيق قرار
نگرفتهامكانات
نشر و معرّفي
آنها فراهم
آيد.
چون
آغاز اين فعاليت
علمي و فرهنگي
مقارن با چهار
صدمين سال
درگذشت علاّمه
فقيد قاضي نورالله
شوشتري (1409 م.)
فقيد، محدث،
متكلم، اديب
وشاعر ايراني
در هند گرديد.
به پاس خدمات
اين عالم بزرگ
موسسهاي مركزيباعنوان
«مركز ميكروفيلم
نور» بااهداف
ذيل در دهلينو
تأسيس گرديد.
اهداف:
1ـ
آشنايي، معرفي
و حفظ ميراث
مشترك فرهنگي
ايران و هند
با توجّه بهمشتركات
اسلامي.
2ـ
انجام مطالعات
و تحقيقات علمي
در راستاي احيا
و معرفي آثار
انديشمنداندو
ملّت.
3ـ
ايجاد ارتباط
با محقّقين
و پژوهشگران
و كمك به كارهاي
تحقيقاتي آنان
درزمينههاي
فرهنگ مشترك
ايران و هند.
4ـ ايجاد ارتباط ميان كتابخانهها و مراكز شرق شناسي هند با كتابخانهها و
مراكز
شرق شناسي
و مؤسسات مطالعات
اسلامي ايران
جهت آشنايي
وهمكاريهاي
بيشتر علمي
و فرهنگي.
فعاليتهاي
مركز:
1ـ
بخش ميكروفيلم
تهيّة
ميكروفيلم
از نسخههاي
خطّي در هند
سابقه چنداني
ندارد بسياري
ازمجموعهداران
كتابهاي خطي
معتقدند كه
باوجود اصل
نسخه احتياجي
به تهيةميكروفيلم
كه هزينه زيادي
را در برميگيرد
احساس نميشود.
امّا از سوي
ديگر عدموجود
سيستم صحيح
نگهداري از
كتاب، وجود
مشكلات مادّي،
ضعف زبان عربيو
فارسي و نبودن
جوّ مساعد براي
نگهداري كتاب
از جمله عواملي
است كه سالانههزاران
نسخة خطّي
در كتابخانههاي
دولتي و شخصي
هند را به نابودي
ميكشاند.در
چنين شرايطي
كه متصدّيان
و مالكان كتابخانهها
حاضر به نشان
دادن كتابهايخود
نيستند و محقّقين
و دانش پژوهان
قادر به دسترسي
به اين منابع
غني علمي وفرهنگي
نميباشند،
تنها راه حفظ
و نشر اين آثار
علمي تهيّه
ميكروفيلم
از نسخخطّي
نفيس است. هر
چند تهيّه ميكروفيلم
كمتر از دست
يابي به اصل
نسخه نيست،امّا
با الطاف الهي
و همّت محققين
و اساتيد دانشگاهها
و رؤساي كتابخانهها
اينمركز تاكنون
موفّق به تهيّه
و جمع آوري
بيش از ده هزار
ميكروفيلم
از مهمّتريننسخههاي
خطّي 16 كتابخانة
دولتي و خصوصي
به شرح زير
گرديدهاست:
كتابخانة
ناصريّه (صاحب
عبقات)، لكهنؤ
(فهرست اين
كتابخانه كه
يكي از آثار
جاودانه تاريخ
فرهنگ
اسلامي
در قرن نوزدهم
هجري در شمال
هند است به
زودي منتشر
خواهد
شد).
كتابخانة
مدرسه و جامعة
سلطانيّه،
لكهنؤ
(فهرست مخطوطات
اين كتابخانه
با نام كتابخانه
مرحوم سيّد
ابوالحسن
معروف به «ابّو
صاحب» آماده
نشر است).
كتابخانة
مدرسة الواعظين،
لكهنؤ
كتابخانة
راجه محمود
آباد (وقف آستان
قدس)، لكهنؤ
(فهرست نسخ
خطّي اين كتابخانه
شامل معرفي
چهار هزار نسخة
عربي
و فارسي از سوي
مركز تحقيقات
فارسي چاپ
و انتشار يافته
است).
كتابخانة
دار النّدوة
العلماء، لكهنؤ(فهرست
نسخ خطّي اين
كتابخانه
در
دو جلد فارسي
و عربي شامل
معرفي پنج
هزار نسخه خطّي
از
سوي
مركز تحقيقات
فارسي به چاپ
رسيده).
كتابخانة
درگاه پير محمّد
شاه، احمد آباد،
گجرات
(فهرست نسخ
خطي عربي و
فارسي اين
كتابخانه در
7 جلد به زبان
اردو
از طرف كتابخانه
انتشار يافته
است. همچنين
فهرست
ميكروفيلمهاي
اين كتابخانه
د رمجموعة فهرست
ميكروفيلم
نسخههاي
خطي كتابخانههاي
گجرات» آماده
چاپ است).
كتابخانة
درگاه عاليّة
چشتيّه، احمد
آباد، گجرات
(فهرست ميكروفيلمهاي
اين كتابخانه
شامل... در مجموعه
«فهرست
ميكروفيلم
نسخههاي خطي
كتابخانههاي
گجرات» آماده
چاپ
است).
كتابخانة
درگاه عاليّة
مهدويّه پالم
پور، گجرات
(فهرست ميكروفيلمهاي
اين كتابخانه
در مجموعه «فهرست
ميكروفيلمهاي
نسخههاي خطي
كتابخانه....در
حقيقت اين
مجموعه
بزرگترين مجموعه
در زمينة مهدويّت
و موعود عالم
به
شمار ميآيد.
كتابخانة
مولانا آزاد،
دانشگاه اسلامي
عليگر
(فهرست ميكروفيلمهاي
اين كتابخانه
در دو جلد به
زبانهاي
انگليسي
و فارسي از طرف
مركز به چاپ
رسيدهاست).
كتابخانه
نوّاب مزمّل
الله خان، عليگر
(فهرست ميكروفيلمها
آمادة چاپ
است).
كتابخانة
جامعة همدرد،
دهلي
(فهرست اين
كتابخانه شامل
معرفي... نسخه
آماده چاپ
است
كتابخانة
آصفيّه، حيدر
آباد
كتابخانة
خانقاه شاه
ابو الخير، دهلي
(فهرست
اين كتابخانه
شامل معرفي...
نسخه آماده
چاپ است).
كتابخانة
موزة سالار
جنگ، حيدر آباد
كتابخانة
بخش تاريخ
پيشرفته دانشگاه
اسلامي عليگر
(فهرست ميكروفيلمهاي
بخش تاريخ
پيشرفته دانشگاه
اسلامي با
عنوان
جلد دوّم فهرست
ميكروفيلم
نسخههاي خطي
عليگر در
سوي
اين مركز انتشار
يافتهاست).
اهداف
تهيّة ميكروفيلم:
تهيّة اجمالي
از كلّية ميكروفيلمها
و چاپ و نشر آن
با همكاريمؤسّسات
و مراكزي كه
از كتابخانة
آنها ميكروفيلم
تهيّه گرديده
است.
ارائه ميكروفيلم
به كتابخانهها،
دانشگاهها،
مراكز علمي
ومؤسسات اسلامي
ايران در زمينة
موضوعات تخصّصي
آنها.
مبادلة ميكروفيلم
با مراكز بين
المللي ميكروفيلم
در زمينة نسخخطّي
فارسي و عربي.
2ـ
بخش ترميم
و آفت زدايي:
يكي
از مشكلات عمدة
نگهداري نسخ
خطّي در هند،
وجود آفات متعدّد
ورطوبت هوا
در بسياري از
نقاط است. لذا
اكثر نسخ خطّي
موجود در هند
موريانهخورده
و آسيب ديده
و به انواع
آفات مبتلا
ميباشد. به
همين جهت اخيراً
بخشيبراي
آفت زدايي،
ترميم و تجليد
نسخ خطّي در
اين مركز ايجاد
گرديده و گروهي
ازاساتيد دانشگاه
و موزة ملّي
هند، كار مرمّت
و آفت زدايي
نسخههاي آسيب
ديده رابه
عهده دارند.
علاوه
بر اين، حدود
2000 نسخه چاپ
سنگي تجليد
و ترميم و آفتزدائيو
فهرست آنها
تهيّه گرديده
است و به عنوان
يك مرجع كتابشناسي
معتبر و ارزشمندبراي
محققان و پژوهشگران
قابل استفاده
است.
3ـ
بخش تحقيقات:
براي
استفادة بهينه
از منابع و ذخائر
علمي انديشمندان
دو ملت ايران
و هندباوجود
اساتيد و محقّقين
صاحب نظر در
زمينة تاريخ
تمدّن و فرهنگ
اسلامي وتحقّق
بخشيدن به
اهداف مركز
در راستاي احياي
آثار بزرگان،
بخش تحقيقات
اينمركز اقدام
به تصحيح،
ترتيب و چاپ
و نشر برخي از
ميراث مكتوب
در هند بهشرح
زير نموده است:
(الف)
آثار در دست
تصحيح و ترتيب
1ـ
تاريخ
محمّدي
ـ فارسي و عربي،
تأليف: محمّد
رستم بن قبادحارثيبدخشي.
اين كتاب در
دو جلد حاوي
وفيات علما،
فقها رجال و
شخصيتهاي
برجستة اسلام
از قرن اول
تا قرن دوازدهم
هجري به ترتيبحروف
الفبا و ذكر مآخذ
ميباشد.
مطالب
اين كتاب برگزيدة
بيش از 150 اثر
عربي و فارسي
در زمينههايتاريخ
و تذكره است
و به قول علاّمه
امتياز عليخان
عرشي: «دائرةالمعارفي
است ذيقيمت
و نفيس كه وفيات
چندين هزار
اشخاص راداراست
و ميتوان گفت
از حيث جامعيت
]محقّقين
را[ از بسياريكتب
تاريخ و تذكره
مستغني و بينيار
ميسازد».
نسخهاي
از اين كتاب
به خط مؤلّف
در كتابخانة
رضا رامپور هند
موجوداست كه
به علّت اضافات
مكرّر مؤلّف
وفرسودگي نسخه،
باز نويسيمجدد
آن كاري بس
مشكل بود، لذا
با استفاده
از نسخة منتخب
موجوددر «ايندياآفيسلندن»
و به همّت محقّقين
مركز كار باز
نويسينسخهبه
پايان رسيده
و وفيات متعلّق
به قرنهاي
هفتم تا دهم
آماده چاپميباشد.
قرن يازدهم
اين كتاب توسط
مرحوم علاّمه
امتياز عليخانعرشي
با حواشي در
سال 1960 ميلادي
از طرف دانشگاه
اسلاميعليگر
به چاپ رسيده
است.
2ـ نجوم السّماء في تراجم العلماء
ـ
فارسي، تأليف:
ميرزا محمّد
عليبن صادق
كشميري (سال
تأليف 1286 ه.) از
معدود تذكرههايي
استكه در آن
به ذكر علماي
شيعه در هند
پرداخته است.
مؤلّف در اينتذكره
بيشتر به ذكر
علما و بزرگاني
ميپردازد كه
در تذكرهها
وكتابهاي رجالي
ديگر نام آنان
ذكر نگرديده
است. صاحب تذكره
درزماني اقدام
به تأليف اين
اثر ارزشمند
نموده كه شهر
لكهنو پايتختحكومت
اَوَده يكي
از بزرگترين
مراكز تشيّع
و مهد علوم آلمحمّدبوده
است. اين تذكره
براي اولين
بار در لكهنو
به چاپ رسيده
و سپساز طرف
كتابخانه آية
الله مرعشي
نجفي تجديد
افست گرديد.
نظر بهاهميت
اين اثر گرانقدر
اقدام به تصحيح،
ترتيب و اضافات
سودمند براين
كتاب از سوي
مركز گرديد. اميد
است در آينده
تكملة نجومالسّماء
تأليف فرزند
مؤلّف نيز با
تصحيح و ترتيب
جديد در اختيارمحقّقين
و دانش پژوهان
قرار گيرد.
3ـ
تاريخ
شاه شجاعي
ـ فارسي، تأليف:
مير محمّد معصوم
بنحسنبن
صالح مشتمل
بر شرح احوال
شاه شجاع (1025ـ
1070 ه.) برادر
و رقيب سرسخت
اورنگ زيب
( ) محتوي
وقايع عمدة
زندگي او بهخصوص
جنگهاي وي
با برادرانش
داراشكوه و
اورنگ زيب
بر سرمسئلة
جانشيني شاهجهان
است. مؤلّف،
اين تاريخ
را در سال 1070هجري
به رشتة تحرير
در آورده است.
سبك
نگارش تاريخ
شاه شجاعي
بسيار صريح
و روشن با نثري
سادهو طبيعي
و در عين حال
متين و استوار
است. چون اين
اثر با ارزشتاريخي
تا كنون به
چاپ نرسيده
ونسخ خطّي
آن در كتابخانههايمختلف
شبه قاره مانندكتابخانة
عمومي لاهور
پاكستان، كتابخانةعموميبانكيپور
هند و اينديا
آفيس موجود
بود مركزميكروفيلمنور
اقدام بهتصحيح
و مقابله آن
نمود.
4ـ
زبدة
الكلام في
مشاهير الاسلام
ـ اردو، تأليف:
سيّد ذاكر حسينجعفر،
حاوي شرح حال
مختصر بيش از
3617 تن از مشاهير
صحابه،تابعين،
مشايخ صوفيه،
محدثين، مفسرين،
فقها، ادبا،
مورّخين، حكماو
اطبا است. در
اين اثر پس
از ذكر اسم به
ترتيب حروف
الفبايي، كنيه،نام
پدر، شهرت،
سال و محلّ
تولّد و وفات
همراه با ذكر
مشهورتريناثر
مكتوب مشاهير
اسلام آمده
است. اين كتاب
ضميمة تاريخ
اسلام(جلد پنجم)
در سال 1337 هجري
قمري در دهلي
به زبان اردو
بهچاپ رسيده
است. نظر به
اهميت اين
اثر، اصطلاحات
و كلمات اردوبه
زبان فارسي
برگردانده
شد و پس از مقابله
و تصحيح مجدد،
آمادةچاپ
گرديده است.
5ـ
مآثر
الامراء
ـ فارسي، تذكرهاي
است در شرح
حال پادشاهان،
امرا،بزرگان
و رجال سلسله
تيموريان هند
به ترتيب حروف
تهجي از بهتخت
نشستن اكبر
شاه (967 ه.) تا سال
1155، ايّامي كه
مؤلّففراغتي
يافت و در كنج
عزلت و انزوا
به تأليف اين
اثر گرانقدرپرداخت.
مآثر الامراء
جامع ترين
تذكرههاي
دوران صد سالةحكومت
تيموريان در
هند ميباشد.
اين كتاب در
سه جلد در سال1192
هجري در «ايشياتيك
سوسايتي كلكته»
به چاپ رسيده
وداراي اغلاط
فراوان است.
در چاپ جديد
علاوه بر بازبيني،
تصحيحو مقابله
با ديگر نسخ
خطّي معتبر،
فرهنگنامهاي
براي اين كتاب
تهيّهگرديده
كه محقّقان
را با تلفّظ
صحيح اسامي
اشخاص و اماكن
آشنامينمايد.
6ـ
مرآت
آفتاب نما
ـ فارسي، تأليف:
نوّاب عبد الرحمن
ملقّببهشاهنواز
خان هاشمي
دهلوي (1223 ه.) مؤلّف،
كتاب خود را
در يكمقدّمه
و دو جلوه و خاتمه
ترتيب داده
است. مقدمه
در فضيلت وحاجت
به علم تاريخ.
جلوة يكم تاريخ
در نه تجلّي:
1ـ
آفرينش، 2ـ
پيامبران،
3ـ پيامبران
اسلام و اهل
بيت و خلفا،
4ـ تذكرة صوفيان،
علما، خطاطان
و صاحبان فرق
باطله مانند
مداريانو جلاليان،
5ـ پادشاهان،
6ـ احوال تيموريان
و وزرا و نغمه
پردازان،7ـ
اركان دولت
و اميران تيموريان
در هند به صورت
الفبايي،
8ـ مخترعات حكما،
سلاطين و اميران،
9ـ واضعين علم
موسيقي.
جلوه
دوّم جغرافيا
در هشت تجلّي،
هر تجلّي در
يك اقليم از
هفتاقليم
و خاتمه در شگفتيهاي
جهان.
7ـ تذكرة شمع انجمن ـ فارسي، تأليف: نوّاب صديق حسن خانقنّوجي&